नेपाली समाजको हिंस्रक मनोविज्ञान र रुपान्तरणको संकथन

                                                           ✒️विकल्प बम्जन

पछिल्लो समय सिन्धुलीमा घटेको अमानवीय घटनाले नेपाली समाजको एउटा विभत्स र डरलाग्दो ऐना सार्वजनिक गरिदिएको छ। यो घटना कुनै एक्लो संयोग मात्र होइन, बरु हाम्रो समाजभित्र जकडिएर रहेको हिंस्रक मनोविज्ञान र स्खलित हुँदै गएको मानवीय संवेदनाको एउटा कुरुप दृष्टान्त हो। बुद्धको भूमि र शान्तिको देश भनिए तापनि नेपाली समाजको भित्री तहमा हिंसा र निषेधको राजनीतिले जरा गाड्दै गएको देखिन्छ।

१. संरचनागत विभेद र हिंस्रक मनोविज्ञान

दक्षिण एसियाली समाज, र विशेषगरी नेपालको विशिष्ट सामाजिक संरचना तहगत विभेदमा आधारित छ। हाम्रो समाजको मनोविज्ञानमा श्रमजीवी वर्ग, महिला र दलित समुदायलाई दोस्रो दर्जाको नागरिकका रूपमा हेर्ने दृष्टि अझै जीवित छ। विडम्बना त के छ भने, धर्म र परम्पराका नाममा गरिने यस्ता विभेदलाई कतिपय अवस्थामा कानुनी र सामाजिक आडभरोसा समेत प्राप्त हुने गरेको छ। नवराज विक, निर्मला पन्तदेखि सिन्धुलीका पछिल्ला पीडितहरूसम्म आइपुग्दा यो प्रस्ट हुन्छ कि—समाज अझै पनि न्याय र समानताको चेतभन्दा धेरै टाढा छ।

​२. राजनीतिक र आर्थिक आन्दोलनको असफलता

​नेपालमा धेरै राजनीतिक व्यवस्था फेरिए, तर अवस्था फेरिएन। राजनीतिक र आर्थिक परिवर्तनका लागि गरिएका आन्दोलनहरूले समाजमा रहेको विभेदको खाडल पुर्नुको सट्टा झन् गहिरो बनाउँदै लगेका छन्। राजनीति जब जनमुखी हुनुको सट्टा 'स्वार्थमुखी' र 'भ्रष्टीकरण'को माध्यम बन्छ, तब अपराधीहरूले राजनीतिक संरक्षण पाउँछन् र समाजमा दण्डहीनताको संस्कृति मौलाउँछ। अहिले हामीले अभ्यास गरिरहेको दैनिक सामाजिक जीवन कतिपय अवस्थामा निकृष्ट र भ्रष्ट बन्दै गएको छ, जहाँ मानवीय मूल्यभन्दा शक्ति र पैसाको बोलवाला बढी छ।

​३. द्वन्द्व व्यवस्थापनमा देखिएको शून्यता

​मानव समाजको विकासक्रम द्वन्द्वहरूकै बीचबाट नयाँ आविष्कार र संस्कृति निर्माण गर्दै अगाडि बढ्ने प्रक्रिया हो। तर हाम्रो समाजमा द्वन्द्वलाई सकारात्मक रूपान्तरण गर्ने नयाँ विधि (Tools) को विकास गरिएन। हामीले द्वन्द्वलाई 'समाधान' गर्न होइन, 'खेती' गर्न सिक्यौँ। जब समाजले संवाद र सहअस्तित्वको साटो 'निषेध'लाई प्राथमिकता दिन्छ, तब हिंसा जन्मिनु स्वाभाविक हुन्छ। आज समाज रुपान्तरणको दिशामा होइन, एक-अर्कालाई सिध्याउने र निषेध गर्ने बाटोमा उन्मुख छ।

​४. निष्कर्ष र रुपान्तरणको मार्ग

​समाजको प्रगतिशील रुपान्तरण असम्भव भने छैन। यसका लागि सबैभन्दा पहिले हाम्रो नैतिक धरातललाई सम्यक दृष्टिले निहाल्न जरुरी छ। द्वन्द्वको सहि पहिचान गरी त्यसको जरासम्म पुगेर निरुपणको खोजी गर्नुपर्छ। अबको आवश्यकता भनेको 'मध्यमार्ग'को अवलम्बन हो। उग्रता र निषेधको बाटो त्यागेर संवाद, सहअस्तित्व र मानवीय गरिमालाई केन्द्रमा राख्ने मध्यमार्गी चिन्तनलाई हामीले दैनिक जीवन व्यवहारमा उतार्न जरुरी छ।

​त्यसैले, एउटा सभ्य र समतामूलक समाज निर्माणका लागि केवल नारामा मात्र होइन, व्यवहारमै इमानदारीको खाँचो छ। सिन्धुली जस्ता घटनाहरू पुनः नदोहोरिऊन् भन्नका लागि हामी सबैले व्यक्तिगत र सामूहिक रूपमा संकल्प गर्न र प्रतिबद्ध हुन ढिला भइसकेको छ।